Төрсөн нутагт зорчсон тэмдэглэл

Аав, ээж ахан дүүсийн хамт төрсөн нутагтаа хэд хоног амраад ирлээ. 

Архангай аймаг, Цэнхэр сум. Урд Тамирын голын бургасанд хоноглов. Урд Тамирын ус маань маш их багасжээ.  Ер нь миний багынхыг бодвол аль ч голын усны түвшин маш их багассанг хараад, гуниг бас харуусал төрнө.

Хээрийн хоол, гялалзтал майхан саваа барьж, хоолоо хийж идэн өдрийн ядаргаагаа гартал сайхан унтаж амарлаа.

Цэнхэр сумаас Архангай аймгийн төв явах замд байдаг Янгирын хөшөө. Багадаа сайн харж байсан болохоороо юуны хөшөөг нь мэдээд байгаа болохоос одоо бол хадаганд ороолтой нэг амьтан гэж харагдахаар...

Баяр хүргэе! Баяр хүргэе! Баяр хүргэе!

Булган аймгийн Сайхан сумын харъяат, сайхан Монгол ээж, аавын хүү, ОУХМ, жудоч НАЙДАНГИЙН ТҮВШИНБАЯР Бээжингийн олимпоос жудо бөхийн -100 кг-ийн жинд хүч үзэн барилдаж олимпын алтан медалиийг эх орондоо анх удаа авчирлаа.
Алтан соёмбот далбаа Бээжингийн тэнгэрт мандаж, Монгол улсын төрийн дуулал Олимпын талбарт анх удаагаа эгшиглэлээ.
Олимпын аврага залуудаа өчигдөр орой Сүхбаатарын талбай дээр ард түмэн, төр засгийн удирдлагууд чин сэтгэлээсээ баяр хүргэж халуун дулаан уур амьсгалыг бие биедээ тарааж байв.
Эгэл энэ залуугийн энгийн даруу зан, түүний "ээжий аав" гэсэн Монгол сэтгэлгээ шингэсэн зүрх Монголчуудын маань үндэсний эв нэгдлийн бэлэг тэмдэг болж байна.
Түвшинбаяртаа цаашдаа улам их амжилт гаргаж, эрхэм алдраа бадруулж явахыг хүсье.
Мөн Бээжингийн олимпод одтой сайхан буудаж, манай тамирчидын салхийг сайхан хагалсан олимпын мөнгөн медальт ОТРЯДЫН ГҮНДЭГМАА -даа чин сэтгэлийн баяр хүргэе.
Хэдийгээр Герман улсын нэрийн өмнөөс буудсан ч олимпын хүрэл медаль хүртсэн ДОРЖСҮРЭНГИЙН МӨНХБАЯР-таа баяр хүргэж, сайн сайхныг хүсье.
Хурай, хурай, хурай

МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН ДУУЛАЛ
Дархан манай тусгаар улс
Даяар Монголын ариун голомт
Далай их дээдсийн гэгээн үйлс
Дандаа энхжиж, үүрд мөнхжинө
Хамаг дэлхийн шударга улстай
Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж
Хатан зориг бүхий чадлаараа
Хайртай Монгол орноо мандуулъя
Өндөр төрийн минь сүлд ивээж
Өргөн түмний минь заяа түшиж
Үндэс язгуур, хэл соёлоо
Үрийн үрдээ өвлөн бадраая
Эрэлхэг Монголын золтой ардууд
Эрх чөлөө жаргалыг эдлэн
Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур
Жавхлант манай орон мандтугай.
(Зургийг www.sonin.mn -с авсан)

Говь хангайн эрс тэс төрх

Шинэ жил дөхөж байгаа ч гэсэн зуны сайхан улирал санаанд байсаар байх юм. Гэхдээ өвөл, хавар, зун, намар аль аль сайхан. Бас бүс нутгаасаа хамаарч нэг улирал мөртлөө эрс өөр байдаг.

Дорноговь аймаг, Хамарын хийд орчим
Тэрэлж, Мэлхий хад
Дорноговь аймаг, Хамарын хийд орчим

Тэрэлжид
"Хангай говийн хооронд халхын уудам нутаг
Хар бага наснаас хөндлөн гулд давхисан газар
Гөрөөс араатан авалсан урт урт шилүүд
Хүлэг морин уралдсан хөндий сайхан хоолойнууд"

Д. Нацагдорж

Хангай ч бай говь ч бай. Адилхан амьдрал буцалсаар...

Хамгийн, хамгийн...

1905 оны газар хөдлөлтөөр үүссэн газрын хагарал нь дэлхийн хамгийн урт бөгөөд шулуун хагарлын нэг юм. Энэхүү газрын хагарал нь Сангийн далай нуур орчмоос Булнайн нуурууны араар Хан Хөхийн нуурууны хангилцагийн голын эхэн хүртэл нийт 300 гаруй км үргэлжилдэг. Нутгийн баруун хагас болон хойд хэсгээр өндөр уул , зүүн хэсгээр тал хээр өмнөд хэсгээр говь талын хэв шинжүүдийг бүрдүүлсэн байдаг. Уур амьсгалын хувьд эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай өвөл нь хүйтэн , зун нь халуун, хавар намар нь өглөө оройдоо сэрүүн, өдөртөө дулаавтар, ялангуяа хавар салхи ихтэй учир шороон шуурга , элбэг байдаг манай орон нь ой мод багатай, нийт нутгийн 11,4 хувийг ой эзэлдэг.

Хамгийн өндөр цэг: Баян-Өлгий аймгийн нутаг Хүйтэн уул далайн түвшнээс дээш 4673м
Хамгийн нам цэг : Дорнод аймгийн нутаг Хөх нуурын хотгор далайн түвшнээс дээш 532м
Хамгийн том нуур: Увс нуур 3350км3
Хамгийн урт гол : Орхон гол 1124км
Төв цэг: Өвөрхангай аймгийн бүрд сумын нутаг, өвөр Хөшөөтийн булаг
Баруун захын цэг: Модтой хамар
Хоорондын зай : 2392км
Хойд захын цэг: Монгол шарын даваа
Өмнө захын цэг: Орвог Гашууны бор толгой
Хоорондын зай: 1259км

Ажил дээрээ байсан газрын зургаас эх авлаа.

Тэмээн дээрээс наран ойрхон

Миний ярих тэмээний тухай яриа хангайн хүнд сонирхолтой байж магад, харин говийнхон шоолох байх. За яахав шоолбол шоолно л биз.
За энэ тэмээ, адуу хоёрыг чинь гэршүүлж чадсан учраас л эртний нүүдэлчдийн Хүннү гүрэн хүчээ аван хөгжсөн юм гэсэн.
Хэдэн жилийн өмнө жуулчинтай хамт Өмнөговь явж анх тэмээний нуруун дээр гарсиймдаа. Нөгөө “Нийслэл хүү” киноны үйл явдлаас арай дээрээ бас. Эхний удаа унахдаа нэрэлхүү зандаа хөтлөгдөөд орилж чадаагүй. Золтой л уначихаагүй. Дүүжин даажин шиг юм болж байгаам чинь. Газар алсхан тэр доор харагдаад л…”Тэмээн дээрээс нар ойрхон” гэдэг үнэн ч юм шиг. Тэмээ унахад төрсөн анхны мэдрэмж нэг иймэрхүү байв.
Дэлхий дээр байгаа тэмээний 9,6 хувь нь хоёр бөхтэй тэмээ, ихэнх нь Монголд байдаг гэнээ. Тэмээ өл хоол даана, ус уухгүйгээр 40 хоног байж чадна гээд хүүхэд байхад унших бичгийн номон дээр биччихсэн байдаг байсандаа. Түүн дээрээ нэмээд сүүлд мэдэж авснаа сийрүүлэхэд тэмээ бас алсын барааг өдөр шөнө гэлгүй сайн ялгадаг гэнэ. Үнэрийг сайн мэдэрнэ. Худаг ус, айлын бууцыг 30 км-н цаанаас мэдэрдэг. Тэгэхэд хүн бид юун яасан 30 км-н цаадхи ус үнэрлэх манатай. Шөнө төөрвөл очих газраа баахан тойрчихсон байдаг ш дээ. Бас том биетэй мөртлөө зөөлөн ааштай, дуу хуур, уянгалаг аялгуунд дуртай нь нөгөө “Ингэний эшиг” баримтад кино дээр гардаг шүү дээ. Тэр Ингэний эшиг баримтад кино олон улсын кино наадмаас шагнал авсан гэнэ лээ. Сүүлийн үед 2 бөхтэй тэмээний тоо толгой багасч төрөөс тэмээний махыг зарахыг хориглоод байгаа ч гэсэн зах дээр зарж л байх юм. Манай тэмээ бол сүрлэг сайхан амьтан ш дээ. Би Казакстанд Зоопаркын тэмээ унаж үзээд их өрөвдөж байсан юм. Тэр тэмээний 2 хөлийн тойг нь бүр шир болоод хатуурчихсан, туранхай ч гэж… Ямар ч сайхан санагдаагүй л дээ. Харин Өмнөговьд тэмээ унаад “Тэмээн дээрээс наран ойрхон” гэж амандаа дуу аялаад жонжуулсан үзсэн. Гоё юм билээ. Хэрвээ хангай нутгийн хүн байвал тэмээ унах их сонирхолтой юм билээ шүү. Унаж үзээрэй. Энэ ботго хөөрхөн байгаа биз.

Зууны манлай яруу найраг

Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж одоогийн Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг, Аягын аманд 1906 онд төржээ.
Би хүүхэд байхаасаа энэ алдарт найрагчийн түүхэн замналаар амьсгалж, түүний нэрэмжит уран зохиолын кабинетэд сурдаг байв.

Ангийн багш маань Монгол хэл уранзохиолын багш байсан болооод тэрүү, Монголын шилдэг, шилдэг яруу найргийг бүхлээр нь цээжлүүдэг байлаа. Хүүхэд байсан болохоороо багшдаа зангуулан байж цээжилсэн шүлгүүдийн гүн утгыг заримыг нь одоо л ойлгож, үгүй мөн сайхан найргаа гэж заримдаа бодогддог юм билээ. Түүний нэг нэг "Миний нутаг" шүлэг. Морин хуурын аялгуу сэтгэлдээ төсөөлөөд энэ шүлгийг нүдээ аниж байгаад уншаад үздээ. Ёстой сайхан сэтгэгдэл төрдөг юм.
Саяхан нэг таньдаг Японоос e-mail ирээд энэ шүлгийн эхний бадгийг орчуулж өгөөч гэжээ. Зууны манлай болсон шүлгийг миний өчүүхэн мөндгөр орчуулах гэж юу байхав. Уучлал хүсээд, ерөнхий утгийг нь тайлбарлаж, шүлэгт гардаг уул ус, гол мөрөн зураг дээр хаана байдаг, гол онцлог зэргийг нь бичиж явуулсанд их л баярласан хариу хүлээж авсан юм. Уг нь энэ шүлгийг Япон хэл дээр орчуулсан байна гэсэн. Орчуулсан орчуулагчийнх нь нэрийг мэдэх хүн байвал хэлж өгөөрэй. Бас шүлгийн орчуулгыг нь оруулахыг хүсье.

Дээрхи хөшөө нь Багануурын төв талбайд байрладаг бол "Миний нутаг " дурсгалын хөшөө нь Багануурын хаалган дээр байдаг.

Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг, "Нүүрэнтэй хөндий" гэдэг газар Багануур хот сүндэрлэж, их зохиолчийн яруу найргаар хотоо чимэх эрхэм эрх Багануурчуудад олджээ.

Богд Очирваань уул минь

Мөнх цаст "Очирваань Хайрхан" /Далайн түшинээс дээш 4070 м/

Хангай нурууны ноён оргил мөнх цаст Богд Очирваань /Отгонтэнгэр/ уулыг 1779 оноос эхлэн тахиж ирсэн бөгөөд Богд хаант Монгол улсын үед жил бүр тахиж байжээ. Харин социализмын үед тахилгыг хийдэггүй байсан. Ингээд 1995 оноос эхлэн 4 жилд нэг удаа төрийн их тахилга хийж байхаар Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч, тахилгыг үйлдэж байгаа билээ. Мөнх цасны доохно уулын энгэрт Бадар хундага нуур байдаг. Төрийн тахилгыг хийхдээ эхлээд Шашин номын дээдсүүд Очирваанийн тайлга номыг уншиж дараагаар нь “Бадархундага” нууранд тахилга өргөдөг гэнэ. Дээр үед бол том том ланын мөнгөн ембүүгээр өргөл өргөдөг байсан бол сүүлийн үед мөнгөн аягыг их хэрэглэх болсон гэнэ лээ. Тахилга хийж өргөж байгаа барьц нь хурдан нууранд живж байвал нүгэл хилэнц багатай нь шинж. Очирвааний тайлга нь их хатуу ном учир 3 дахин уншиж байж, шидийг олдог. Ойролцоогоор арваад минут уншдаг гэсэн. Мэдээж тахилгыг үйлдэхдээ жилийн сайн өдөр, цагийг зурхайн тооллоор бодож сонгодог. Эмэгтэйчүүд энэ тахилгат оролцдоггүй болохоор нарийн ширийн ёс дарааллыг нь би сайн мэдэхгүй байна. Намайг багад настайчууд "Богд Очирваань минь" гэж уулга алддаг байсныг санаад энэ тухай блогтоо орууллаа.

Хаа сайгүй байх овоо ч гэсэн бас нэг тахилгын нэг хэлбэр л дээ. Овооны доор буюу суурьт бурханы номыг аравнайлуулан хйидэг ба аян замдаа явахдаа бид овоог 3 тойрдог нь тэр номыг уншиж байгаа нь тэр. Тэгэхээр овоо болгон шидийг олсон зүйл биш байх нь ээ. Зарим хүмүүс овоог биеэ засах газар болгож байгаа нь даан ч харамсалтай.

Ээжий аавын унаган нутаг

СУМАН ГОЛ ЧУЛУУТ ГОЛТОЙ НИЙЛЭХИЙН ӨМНӨХ ХЭСЭГ

СУМАН ГОЛ

ХОРГО УУЛ

ТЭРХИЙН ЦАГААН НУУР

АШИГ ШИМТ ХАЙНАГ

ТЭРХИЙН ЦАГААН НУУР

ӨВГӨН ХАД

Миний аав Архангай аймгийн Тариат сумын Цагаан нуур бригадын "Сүүл толгой" гэдэг газар, ээж маань Архангай аймгийн Тариат сумын Мөрөн бригадын "Гуа" гэдэг газар төржээ. Харин би өөрөө Тариат сумын "Хорго" төрөхөд төрсөн байхиймаа. Яаж ч бодсон унаган Архангайчууд. Аав, ээж маань сургууль соёлын мөр хөөж бид хотод амьдарсаар бараг нутагтаа очилгүй миний хувьд 10 жил болж байна. Сүүлд нэг ажлын шугмаар хальт шүргээд гарсан. (Тариатын төвөөс бензин авах гэж) Очсон хүн саатан суумаар нутаг шүү. Ингээд өөрийнхөө мэдэх хүрээнд төрсөн нутгийнхаа сайхныг бичье.

Хангай нуруунаас эх авсан Хойд, Урд Тэрхийн голын урсгал Хорго галт уулын халуун хайлмал бодисод боогдон үүссэн цэнгэг уст нуур, урт нь 16 км, өргөн нь 4-10 км 61 ам дөрвөлжин км талбайтай, гүн нь 20 гаруй метр, далайн түвшинээс дээш 2060 м өндөрт оршидог. Тэрхийн цагаан нууртаа цурхай зэрэг Сэлэнгийн савын загасаар баялаг. Нүүдлийн болон ховор шувууд амьдардаг. Нуурын толгой нь Хоргын дархан газарт багтдаг ба аавын төрсөн газар болох "Сүүл толгой" нь нуурын толгой хэсэгт ордог юм Хотын энэ халуун бол тэнд болохгүй шүү дээ. Сэв сэв үлээсэн сэрүүн сайхан салхитай, галт уулын хүрмэн чулуун хавцал дундуур урсах түргэн урсгалт цэнгэг голууд нь сэтгэлд өөриймсөг шүү. Төрсөн нутагаа гэж...

Тариат сумын төвийн араар түргэн урсгалт "Суман" гол урсана. Суман гол загасаар элбэг, тул хүртэл бий. Суман гол маань Чулуут голтой нийлдэг.

Сарлаг үхэр их бий. Хэдэн жилийн өмнө "Түмэн сарлагийн баяр" хийсэн. Тэгэхээр 10,000 хол давсан гэсэн үг. Бас сарлаг Монгол үхрийн дундаас гаргаж авсан ашиг шимт хайнаг ч байдаг. Сүү нь сарлагийнх шиг тослогтой, биеэр том, уналага ачлагат тохирох хүч чадалтай мал шүү. Нутгийнхан цагаан эдээ боловсруулахдаа намайг магтсан магтаагүй, улс даяар андахгүй сайн мэднэ. Эдээ боловсруулах гэснээс манай ээж хэдий сургууль соёл гэж явсан ч гэсэн малын ашиг шимыг сонгодог утгаар нь хэрэглэж, өөрөө боловсруулж чаддаг шүү. Хотод амьдардаг хөдөөнөөс гаралтай хүмүүс голдуу хөндий болчихоод байдаг юм. Сумын нутаг дэвсгэр нь хуучин Цахир сумыг оруулдаг байхад одоогийн Сэлэнгэ аймгийн нутаг дэвсгэртэй тэнцэхээр байсан. Архангай аймгийн төвөөс 190 км, хамгийн арын сумдын нэг юм.